Demans (Bunama): Belirtileri, Nedenleri, Teşhis ve Tedavisi

Bilimsel araştırmalara dayanarak hazırlanmıştır. Okuma süresi: 8 dk 37 sn

0
64
Demans ve bunama belirtileri
Bilimsel araştırmalara göre bunama türleri, nedenleri, belirtileri, teşhisi, tedavisi ve sık sorulan sorular

Demans nedir?

Halk arasında bunama olarak da bilinen demans, unutkanlık ve düşünme yetisinde zayıflıklar gibi çeşitli bilişsel gerileme semptomlarını tanımlamak için ortak olarak kullanılan bir terimdir. Bir hastalık olmaktan ziyade demans altta yatan çeşitli hastalıkların ve beyin ile ilgili bozukluklarının bir belirtisidir.

Bunama, düşünme ve hatırlama yeteneğinde uzun süreli ve sıklıkla kademeli olarak azalmaya neden olmakta ve bu nedenle de günlük hayatın işleyişini doğrudan etkilemektedir.

Bunama kendi başına tek bir hastalık değildir ve hafıza, iletişim ve düşünme becerisindeki bozulma belirtilerini tanımlayan genel bir terimdir. Demansa yakalanma riski yaşla beraber artmaktadır fakat bunama yaşlanmanın doğal bir parçası değildir ve bir hastalık olarak değerlendirilmektedir.

Bunama nedenleri nelerdir?

Bunama, beyin hastalıkları da dahil olmak üzere birden çok durumdan kaynaklanıyor olabilir. Bunamanın en sık görülen nedenleri Alzheimer hastalığı ve vasküler demanstır. Bunama nedenlerinden bazıları şunlardır:

– Parkinson hastalığı

– Huntington hastalığı

– Nörodejeneratif hastalıklar

– Alzheimer hastalığı

– Vasküler demans

– Hipotiroidi

– Böbrek ve karaciğer bozuklukları

– Bazı beyin tümörleri

– Bazı yapısal beyin bozuklukları

– Kronik alkolizm

– Bazı ilaçların yan etkileri

– Bazı beyin enfeksiyonları

– B-12 vitamini eksikliği

– Kurşun gibi toksinler

Bunama ayrıca beynin frontal ve temporal loblarına zarar veren durumlar için ortak olarak kullanılan bir terim olan frontotemporal lobar dejenerasyondan kaynaklanabilir. Bu durumlar arasında şunlar vardır:

– Pick hastalığı

– Frontotemporal demans

– Supranükleer palsi

– Kortikobazal dejenerasyon

Demansın vitamin eksiklikleri ve enfeksiyon gibi nedenlerden kaynaklanan türleri iyileştirilebilir. Bu nedenle bunama belirtileri ortaya çıkar çıkmaz doktora gitmelisiniz. Eksik olan vitaminler yerine konulduğunda ve enfeksiyonlar tedavi edildiğinde belirtilerinizde düzelme olacaktır.

Demansın evreleri nelerdir?

Demans genel olarak 4 evreye ayrılır ve bu evreler şunlardır:

Evre 1 – Hafif Bilişsel Bozukluk: Bu evre genel unutkanlık ile kendini belli eder. Birçok insan yaşlandıkça bu evredeki özellikleri gösterir ancak sadece bazıları bu evreden bunamaya kadar ilerler.

Evre 2 – Hafif Demans: Hafif demansı olan insanlar günlük yaşamlarını zaman zaman etkileyen bilişsel bozukluklar yaşarlar. Semptomlar arasında kafa karışıklığı, hafıza kaybı, kişilik değişiklikleri, kaybolma ve bir şeyleri planlama ve uygulamada zorlanma vardır.

Evre 3 – Orta Dereceli Demans: Bu evrede gündelik hayat daha zor hale gelir ve kişinin gün içinde daha fazla yardıma ihtiyacı olabilir. Semptomlar hafif demansa benzer ancak daha ağırdır. Kişilerin giyinmek ve saçlarını taramak için yardıma ihtiyacı olabilir. Ayrıca sebepsiz yere tedirgin olmak veya şüpheye kapılmak gibi kişilik değişiklikleri gösterebilirler.

Evre 4 – İleri Demans: Demansın son aşaması olan bu aşamada semptomlar önemli ölçüde kötüleşmiştir. Hastanın iletişim kurma yetisi oldukça azalabilir ve hastanın tam zamanlı bakıma ihtiyacı olabilir. Hasta oturmak ve başını dik tutmak gibi basit şeyleri bile yapamaz. Mesane kontrolü kaybedilebilir.

Siz demans ile ilişkili belirtiler göstermeye başlamadan 20-25 sene once beyninizde demans ile ilgili değişiklikler başlamış olabilir. Yani hiçbir belirti görülmeyen bu rahatsızlık siz 30 yaşında iken başladıysa 50 yaşınıza kadar hiçbir şey fark etmeyebilirsiniz.

Bunama belirtileri belerdir?

Bunama belirtileri, bunamanın tipine ve hastalığın hangi evrede olduğunu göre değişir. En sık etkilenen alanlar arasında bellek, görsel-mekansal beceriler, dil, konsantrasyon yetisi ve problem çözme becerileri bulunur. Beyindeki bozulma semptomlar ortaya çıkmadan çok daha önce başlamıştır. Demansın nöropsikiyatrik semptomları, davranışsal ve psikolojik belirtileri (BPSD) olarak adlandırılır. Davranışsal ve nöropsikolojik belirtiler arasında şunlar vardır:

– iletişim sorunları: mesela basit kelimeleri unutmak veya yanlış kelimeler kullanmak

– hafıza kaybı: mesela aynı soruyu sürekli sormak

– bildiği şeyleri yapmada zorlanma: mesela içecek hazırlamak veya yemek pişirmek

– oryantasyon bozukluğu: mesela daha önce bilinen bir sokakta kaybolmak

– soyut düşünme yetisinde sorunlar

– bir şeyleri yanlış yerleştirmek: mesela anahtarı nereye koyduğunu unutmak

– duygudurum değişiklikleri: mesela birden aşırı huzursuz veya tedirgin olmak

– kişilik değişiklikleri: olağan kişilik özelliklerinden farklı özellikler göstermek

– insiyatif almada zorlanmak: bir işe başlayıp başlamamaya veya bir yere gidip gitmemeye karar verememe

Demans nasıl teşhis edilir?

Demansı kesin olarak teşhis edecek hiçbir test mevcut değildir. Doktorunuz teşhisi birden fazla test ve muayeneye göre koyacaktır. Doktorunuzun başvurabileceği bu muayene ve testler şunlardır:

– Hastanın detaylı tıbbi geçmişi öğrenilir

– Detaylı bir fizik muayene yapılır

– Hastanın ailesinin tıbbi geçmişi de öğrenilir

– Hastanın semptomları değerlendirilir

– Laboratuvar ve kan testleri yapılır

Tanıda bilişsel demans testleri önemli bir yer tutar. Günümüzde bilişsel demans testleri yaygın olarak kullanılmaktadır ve demans teşhisinde güvenilir bir yöntemdir.

Bilişsel demans testleri, 1970’lerin başında ilk oluşturulduğundan beri çok az değişmişlerdir. Bu testte 10 soru sorulur ve her doğru cevap 1 puan olarak değerindedir. Tüm sorulardan 6 puandan az toplayan kişilere bunama teşhisi konur. Bilişsel demans testinde sorulan sorulardan bazıları şunlardır:

Kaç yaşındasınız?

Doğum tarihiniz nedir?

Şu an hangi yıldayız?

Ondan bire kadar geriye doğru sayınız.

Demans nasıl tedavi edilir?

Ölen beyin hücrelerini geri kazanmak mümkün değildir bu nedenle dejeneratif demansın bilinen bir tedavisi ne yazık ki yoktur.

Alzheimer hastalığı gibi bozuklukların tedavisi ise altta yatan nedenlerden ziyade hastanın bakımını yapmak ve semptomları tedavi etmeye yöneliktir.

Demans semptomları iyileştirilebiliyorsa ve dejeneratif olmayan bir nedenden kaynaklanıyorsa, beyin dokusunda daha fazla hasar gerçekleşmesini önlemek için tedavi mümkün olabilir. Dejeneretif olmayan bunama nedenleri arasında yaralanma, ilaçların yan etkileri ve vitamin eksikliği sayılabilir.

Alzheimer hastalığının belirtileri bazı ilaçlar ile azaltılabilir. Bunun için kolinesteraz inhibitörleri adı verilen dört ilaç vardır: donepezil, galantamin, rivastigmin, takrin. Kolinesteraz inhibitörleri, Parkinson hastalığının davranışsal semptomlarında da yararlı olabilir.

Ayrıca memantin isminde bir ilaç da demans tedavisinde kullanılabilir. Bu ilaç glutamat isimli beyin fonksiyonlarında görev alan bir nörotransmitterin aktivitesini düzenler. Nörotransmitterler sinir hücreleri arasında iletişim sağlamakla görevlidirler.

Bunama önlenebilir mi?

Çeşitli faktörler bunamaya yakalanma riskini azaltabilir. Bunlar arasında:

– yüksek tansiyon tedavisi,

– obezitenin önlenmesi,

– işitme kaybının önlenmesi,

– depresyon tedavisi,

– fiziksel aktivite,

– diyabetin önlenmesi,

– sigara içmeme ve

– sosyal anlamda aktif olma bulunmaktadır. Ayrıca bilişsel bozukluk başlamadan önce çölyak hastalığı veya çölyak dışı glüten duyarlılığı olan kişilerde glutensiz diyet de demansa yönelik koruyucu olabilir.

Soru & Cevap

1. Bunamanın en yaygın nedeni nedir?

Alzheimer hastalığı bunamanın en yaygın görülen nedenidir. Hatta demans vakalarının %60 ila %70 kadarı Alzheimer ile ilgilidir.

2. Parkinson hastalığı bunamaya neden olur mu?

Evet. Parkinson hastalarının hastalıkları ilerledikçe demans gelişebilir. Esasen ileri safhalara birçok parkinson hastasında bunama görülür.

3. Demans hastasının ömrü ne kadardır?

Demans hastasının yaşam beklentisi genel olarak demansın türüne, genel sağlık durumlarına ve yaşına bağlı olarak değişir. Ancak kişi 70 yaşın üzerindeyse; teşhisten sonra ortalama sağ kalım 4.5 yıldır. Ancak daha genç yaşta teşhis alanlar için bu rakam 10 yıl kadar olabilir.

4. Demans için hangi doktora gidilmelidir?

Demans teşhisinden nörologlar, geriatrik psikiyatristler, nöropsikologlar ve geriatristler sorumludur.

5. Demans ilerler mi?

Demans, hastanın semptomlarının zaman içerisinde kötüleştiği ilerleyici nörodejeneratif bir hastalık olarak tanımlanır. Bununla beraber bazı hastaların belirtileri kısa sürede kötüleşirken bazı hastaların son aşamaya gelmesi uzun yıllar alabilir.

6. Demans ve Alzheimer arasındaki fark nedir?

Bunama kişinin bilişsel becerilerini etkileyen rahatsızlıklar için kullanılan genel bir terimdir. Alzheimer ise belirtisi demans olabilecek ve demansa neden olabilecek bir hastalıktır. Alzheimer toplumda en sık görülen bunama türüdür.

Kaynakça

Dementia Types and Diagnosis / Dementia / The lancet international commission on dementia prevention and care.

YORUM YAP

Lütfen bir yorum yaz
Lütfen isminizi girin